• 13.11.2018 / Dövlət Fitosanitar Xidmətinin əməkdaşları Özbəkistanda rəsmi səfərdədir
  • 13.11.2018 / Bölgələrdə siçanabənzər gəmiricilərə qarşı mübarizə tədbirləri davam etdirilir
  • 13.11.2018 / Lənkəran rayonunun sitrus bağlarında çılpaq ilbizlərə qarşı mübarizə başlayıb
  • 07.11.2018 / Şəki-Zaqatala bölgəsinin fındıq bağlarında heç bir zərərverici aşkar edilməyib
  • 06.11.2018 / Şəkidə yaponiya yalançı qalxanlı mumlu yastıcası aşkar edilib
  • 05.11.2018 / Şəkidə siçanabənzər gəmiricilərə qarşı mübarizə aparılır

19 Noyabr 2018
Dont risk

Nəşrlər

TAXIL AQROBıOSENOZUNUN DÜZQANADLıLAR FAUNASı

C.A.Quliyev, biologiya elmləri namizədi, Azərbaycan Respublikasının Kənd Təsərrüfatı Nazirliyi yanında Dövlət Fitosanitar Nəzarəti Xidmətinin Respublika Bitkilərin Karantin Ekspertizası Laboratoriyası

          Azərbaycanda taxıl aqrobiosenozunda zərərli entomofaunanın növ müxtəlifliyi üzrə ikinci yeri düzqanadlılar (Orthoptera ) dəstəsi tutur. Bu dəstə növ sayına görə yalnız sərtqanadlılar ( Coleoptera ) dəstəsindən geridə qalır.  Aqrobiosenozda düzqanadlıların təsərrüfat əhəmiyyətini dəqiqləşdirmək üçün onların növ tərkibini, qida əlaqələrini, şaquli istiqamətdə yayılmasını, təhlükəli növlərin bioekoloji xüsusiyyətlərini  tədqiq etmək nəzəri və praktiki əhəmiyyət kəsb edir.

        Düzqanadlılar faunası qismən A.V.Boqaçev (1941), Ə.Ə. Cəfərov (1949), A.R.Axverdiev (1967) və digər tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilmişdir, lakin taxıl aqrobiosenozunda zərərli entomofaunanın kompleks halda öyrənilməməsi bu istiqamətdə tədqiqat işlərinin aparılmasına əsas verdi.

         Tədqiqatın metodikası. Təcrübələr 1996-2002-ci illərdə Naxçıvan MR-nın taxıl əkinlərində, 2003-2009-cu illərdə isə Şəki-Zaqatala zonasında və Muğan- Salyan yarımzonasında aparılmışdır. Stasionar tədqiqatçılar və marşrut müşahidələr zamanı material toplanmış və düzqanadlıların say qeydiyyatı aparılmışdır. Yabanı və mədəni taxıl bitkiləri üzərində rastgəlinən yumurta, sürfə,pup və imaqolar yığılmışdır. Cücülərin yığılması metodları və texnikası onların bioekoloji xüsusiyyətlərinə, inkişaf xarakterinə  və bitkilərdə yerləşməsinə uyğun seçilmişdir. Yazda yumurta küpəcikləri  (təxminən sürfələrin kütləvi çıxmasına bir ay qalmış) yerləşən ərazilərdə 50 × 50 sm ölçülü torpaq nümunələri götürülmüşdür. Bu zaman  torpağın üst qatı 5-8  sm dərinlikdə götürülür və diqqətlə analiz edilərək küpəciklər sayılır. Eyni zamanda küpəciklərin  1m2 –də sayı müəyyən edilir.

         Sürfələrin toplanma yerlərində yaz müşahidələri onların yumurtadan çıxmağa başladığı dövrdən etibarən aparılır. Yay müşahidələri də  marşurut yolla həyata keçirilmişdir.  Toplanmış materialın bir hissəsi  spirtdə fiksasiya edilmiş, bir hissəsi isə laboratoriya şəraitində yemləndirilərək inkişaf siklləri  öyrənilmişdir.

  Alınmış nəticələr və təhlili. Aparılan tədiqatlar nəticəsində taxıl aqrobiosenozunda düzqanadlılar dəstəsinin 7 fəsiləsinə mənsub 82 növ cücü aşkar edilmişdir. Onlardan Naxşıvan MR-nın  taxıl əkinlərində 62 növ, Şəki-Zaqatala zonasında 53 növ, Muğan-Salyan yarımzonasında  isə 57 növ qeydə alınmışdır. Şaquli istiqamət üzrə düzənlikdə 63, dağətəyində 68, dağlıq hissədə isə 25 növ yayılmışdır. Qeyd  edilmiş düzqanadlıların növ tərkibi, şaquli istiqamətdə yayılması və zərərvermə dərəcəsi fərqlidir. (Cədvəl 1).

                                                                                                                             

 

                                                                                                                                          Cədvəl 1

Taxıl aqrosenozunda aşkar edilmiş düzqanadlıların  növ tərkibi, yayılması və zərərvermə dərəcəsi.

Dəstə

Fəsilə

Növlərin miqdarı

 

                            Yayılması

Daimi zərərverən növlər Vaxtaşırı zərərverən növlər Təsərrüfat əhəmiyyəti kəsb etməyən növlər Təsadüfi növlər

Zonalar üzrə

Şaquli istiqamətdə

Naxçıvan MR Şəki-Zaqatala Muğqn-Salyan Düzən Dağətəyi dağlıq

Orthoptera

Tettiqoniidae

28

20

24

15

17

27

13

-

4

24

-

 

Oecanthidae

2

1

1

1

1

2

1

-

-

1

1

 

Gryllidae

3

3

1

2

3

3

-

-

1

2

-

 

Gryllotalpidae

2

2

1

2

2

2

-

-

2

-

-

 

Tridactulidae

1

-

1

1

1

1

-

-

-

1

-

 

Prygomorphidae

1

1

1

1

1

1

-

-

-

1

-

 

Arcididae

45

35

24

35

38

32

11

-

9

33

3

Cəmi

7

82

62

53

57

63

68

25

-

16

62

4

 

          Cədvəldən göründüyü kinmi, taxıl aqrosenozunda düzqanadlılar arasında dominantlıq  45 növlə Acrididae  fəsiləsinə məxsusdur. İkinci yerdə 28 növlə Tettigoniidae fəsiləsi durur. Gryllidae fəsiləsi 3 növlə, Oecanthidae və Gryllotalpidae fəsilələrinin hər biri isə 1 növlə təmsil olunmuşdur. Taxıl sahələrində rast gəlinən düzqanadlılar arasında daimi zərərverən növlər yoxdur, 16 növ vaxtaşırı zərərverən , 62 növ təsərrüfat əhəmiyyəti kəsb etməyən, 4 növ isə təsadüfi növlərdir.

Taxıl aqrobiosenozunda qeyd edilmiş düzqanadlıların növ tərkibi, zonalar üzrə və şaquli istiqamətdə yayılması, zərərvermə dərəcəsi 2 №-li cədvəldə göstərilmişdir.

       Düzqanadlıların taxıl bitkilərinə daimi zərərverən növlərinin olmaması onların təsərrüfat əhəmiyyətini azaltmır. Düzqanadlılar dəstəsinin şalalar (Tettigonidea) yarım dəstəsinə aid 4 növ, sisəklər (Grilloidea) yarım dəstəsinə aid 3 növ, çəyirtkələr yarım dəstəsinə aid  9 növ əlverişli şəraitdə kütləvi çoxalaraq taxıl və digər əkinlərə kütləvi zərər vura bilir.  Çəyirtkələr yarımdəstəsinin nümayəndələrindən sürü halında yaşayanlar daha təhlükəlidir. Onların kütləvi çoxalma qabiliyyətləri və böyük zərəri nəzərə alınaraq xüsusi təhlükəli zərərvericilərin siyahısına daxil edilmişlər. Təkcə mərakeş çəyirtkəsinə (Dociostaurus maroccanus Thunb) qarşı  bio və aqrosenozlarda 2008-ci ildə 37560 hektar, 2009-cu ildə isə 50100 hektar sahədə kimyəvi mübarizə aparılmışdır.

 

 

      

Cədvəl 2

Taxıl aqrobiosenozunun    düzqanadlılar faunası&

S/№

Yarım Dəstə

Fəsilə

Növlərin adı

 

                            Yayılması

Daimi zərərverən növlər Vaxtaşırı zərərverən növlər Təsərrüfat əhəmiyyəti kəsb etməyən növlər Təsadüfi növlər

Zonalar üzrə

Şaquli istiqamətdə

Naxçıvan MR Şəki-Zaqatala Muğqn-Salyan Düzən Dağətəyi Dağlıq

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

1

Tettigonioidea

Tettigoniidae

Phaneroptera  falcata Poda

-

+

-

-

+

-

-

-

+

-

2

 

 

Tylopsis lilifolia Fabr.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

3

 

 

İsophya schneideri Br.-W

+

+

-

-

+

-

-

 

+

-

4

 

 

ı. tenuicerca Rme

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

5

 

 

Poecilimon geoktshaicus Stshelk.

-

+

+

+

+

-

-

-

+

-

6

 

 

P. heroicus Stshelk

-

+

-

+

+

-

-

-

+

-

7

 

 

Polysarcus zacharovi Stshelk

+

+

-

-

+

-

-

-

+

-

8

 

 

Conocephalis discolor  Thunb

-

+

 

 

 

 

 

 

 

-

9

 

 

Tettigonia cantans Fuessly

+

+

-

-

+

+

-

-

+

-

10

 

 

T. caudata Charp.

+

+

+

+

+

+

-

+

-

-

11

 

 

T. viridissima L.

+

+

+

+

+

+

-

+

-

-

12

 

 

Drymadusa magnifica Wern.

+

+

-

-

+

-

-

-

+

-

13

 

 

Paradrymadusa sordida Herm.

+

-

-

+

+

-

-

-

+

-

14

 

 

Gampsocleis shelkovnikovae Ad.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

15

 

 

Decticus albifrons Fabr.

+

-

+

+

+

-

-

+

-

-

16

 

 

D.verrucivorus annaelisae Rme

+

+

+

-

+

-

-

-

+

-

17

 

 

Medecticus assimilis Fieb.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

18

 

 

Platycleis affinis Fieb

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

19

 

 

P. escalerai escalerai ı Bol.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

20

 

 

P. escalerai iranica Rme

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

21

 

 

P. intermedia  (Aud.-Serv.)

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

22

 

 

Tesselana vittata Charp.

+

-

+

+

+

-

-

+

-

-

23

 

 

ıncertana persica Uv.

+

-

-

+

-

-

-

-

+

-

24

 

 

Pholidoptera cinerea L.

-

+

-

-

+

+

-

-

+

-

25

 

 

Uvarovisita satunini Uv.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

26

 

 

Psorodonotus caucasicus F.-W.

-

+

-

-

+

+

-

-

+

-

27

 

 

P. venosus F.-W.

-

+

-

-

+

+

-

-

+

-

28

 

 

Parapholidoptera noxia Rme.

-

+

-

-

+

+

-

-

+

-

29

Grilloidea

Oecanthidae

Oecanthus pellucens Scop.

-

+

-

-

+

+

-

-

+

-

30

 

 

O. turanicus Uv.

+

-

+

+

+

-

-

-

-

+

31

 

Gryllidae

Gryllus campestris L.

+

+

-

+

+

-

-

-

+

-

32

 

 

Tartarogryllus burdigalensis Latr.

+

-

+

+

+

-

-

+

-

-

33

 

 

Melanogryllus desertus Pall.

+

-

+

+

+

-

-

-

+

-

34

 

Gryllotalpidae

Gryllotalpa gryllotalpa L.

+

+

+

+

+

-

-

+

-

-

35

 

 

G. unispina Sauss.

+

-

+

+

+

-

-

+

-

-

36

 

Tridactylidae

Tridactylus japonicus Haan

-

+

+

+

+

-

-

-

+

-

37

Acridoidea

Prygomorphidae

Prygomorpha conica deserti B.- Bienko

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

38

 

Arcididae

Calliptamus  barbarus cephalotes F.-W.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

39

 

 

C. barbarus barbarus Costa

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

40

 

 

C. italicus italicus L.

+

+

+

+

+

+

-

+

-

-

41

 

 

C. turanicus Tarb.

-

+

+

+

+

-

-

+

-

-

42

 

 

C. tenuicercis Serg. Tarb.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

43

 

 

Thisoicetrinus pterostichus F.-W.

+

+

+

+

+

+

-

+

-

-

44

 

 

Eyprepocnemis plorans Charp.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

46

 

 

Anacridium aegyptium L.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

47

 

 

Acrida oxycephala Pall.

+

-

+

+

-

-

-

-

+

-

48

 

 

Truxalis robusta Uv.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

49

 

 

Ochrilidia obtusa Salfi

+

-

-

+

+

-

-

-

+

-

50

 

 

Pararcyptera microptera transcauc- asica Uv.

+

+

+

+

-

-

-

+

-

-

51

 

 

Ramburiella bolivari Kuthy

+

-

-

+

-

-

-

-

+

-

52

 

 

R. turcomano F.-W.

-

-

+

+

-

-

-

+

-

-

53

 

 

Dociostaurus maroccanus Thunb.

-

-

+

+

-

+

-

+

-

-

54

 

 

D. tartarus Stshelk.

+

-

+

+

+

-

-

-

+

-

55

 

 

D. anatolicus Krausb.

+

+

-

-

+

-

-

+

-

-

56

 

 

D. brevicolliis Ev.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

57

 

 

Eremippus persicus Uv.

+

-

-

+

+

-

+

-

-

+

58

 

 

Omocestus haemorrhoidalis Charp.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

59

 

 

Gomphocerus sibiricus transcaucasicus L.Mistsh.

+

+

-

-

-

+

-

-

+

-

60

 

 

Stauroderus scalaris F.-W.

-

+

-

-

-

+

-

-

+

-

61

 

 

Chorthippus biguttulus biguttulus  L.

+

+

+

+

+

+

-

-

+

-

62

 

 

Ch. bicolor Charp.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

63

 

 

Ch. mollis Charp.

-

+

-

-

+

-

-

-

+

-

64

 

 

Ch. albomarginatus karelini Uv.

+

-

+

+

+

-

-

-

+

-

65

 

 

Ch. apricarius major Puln.

-

+

+

+

-

-

-

-

+

-

66

 

 

Ch. dichrous Ev.

+

+

-

-

-

+

-

-

+

-

67

 

 

Ch. loratus F.-W.

+

-

+

-

+

-

-

-

+

-

68

 

 

Ch. macrocerus macrocerus F.-W.

+

+

-

-

+

+

-

-

+

-

69

 

 

Ch. parallelus Zett.

-

+

+

+

+

+

-

-

+

-

70

 

 

Euchorthippus pulvinatus F.-W.

+

-

+

+

-

-

-

-

+

-

71

 

 

E. transcaucasicus Serg. Tarb.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

72

 

 

Aiolopus thalassinus Fabr.

+

-

+

+

-

-

-

-

+

-

73

 

 

Locusta migratoria  migratoria L.

+

-

+

+

-

-

-

+

-

-

74

 

 

Pyrgodera armata F.-W.

+

-

+

+

-

-

-

-

+

-

75

 

 

Celes variabilis carbonarius Uv.

-

+

+

+

+

-

-

-

+

-

76

 

 

Oedipoda caerulescens L.

-

-

+

+

+

-

-

-

+

-

77

 

 

O. miniata Pall.

+

-

+

+

+

-

-

-

+

-

78

 

 

O. schochi Sauss.

+

-

+

+

-

-

-

-

+

-

79

 

 

Acrotylus insubricus Scop.

+

+

+

+

+

-

-

-

+

-

80

 

 

Sphingonotus satrapes Sauss.

+

-

+

+

+

-

+

-

+

+

81

 

 

Sp.  savignyi Sauss.

+

-

+

+

+

-

+

-

+

+

82

 

 

Sp. Carinatus Sauss.

+

-

+

+

+

-

-

-

+

-

Nəticə: Azərbaycan şəraitində taxıl aqrosenozunun düzqanadlılar faunasının tədqiq edilməsi nəticəsində düzqanadlılar dəstəsinin 4 yarım dəstəsinə və 7 dəstəsinə mənsub 82 növ cücü aşkar edilmişdir. Naxçıvan MR-nın taxıl əkinlərində 62 növ, Şəki-Zaqatala zonasında 53 növ, Muğan-Salyan yarımzonasında isə 57 növ müəyyənləşdirilmişdir. Düzənlikdə 63, dağətəyində 68, dağlıq hissədə isə 25 növün yayıldığı dəqiqləşdirilmişdir. Taxıl sahələrində rast gəlinən düzqanadlılar arasında daimi zərərverən növlər yoxdur, 16 növ vaxtaşırı zərərverən, 62 növ təsərrüfat əhəmiyyəti kəsb etməyən, 4 növ isə təsadüfi növlərdir.

 

Ədəbiyyat

  1. Ахвердиев А.Р. Прямокрылые насекомые Ленкоранской зоны Азербайджана. Баку, 1967, 81 с.
  2. Богачев А.Ð’. Зоологические наблюдения в Мильской степи. Изв. Азербайдж.фил.АНСССР, 1941. № 1, с. 53-60.
  3. Джафаров А.А. Вредители зерновых культур из мира насекомых в. Нах. АССР и меры борьбы с ними. Док. АН Аз ССР, 1949, № 5.5 : 217.

 



Copyright by DFNX, 2015
AZ 1106, Bakı şəhəri, N.Nərimanov küçəsi, 7a
(012) 562-87-60 (012) 562-82-45